„Beogradski stan“ naziv je za tipizirani način izgradnje stambenih prostora, koji je specifičan za međuratni Beograd (1918 – 1941). Danas se za takve stanove uobičajio naziv „salonski stan“ (kolokvijalno „salonac“- stan snova). Ovi stanovi su imali veliku trpezariju kao središnju prostoriju, oko koje su bili raspoređeni salon i jedna ili više spavaćih soba, kao i izdvojeni ekonomski deo u kojem je boravila i radila posluga, i koji je zato imao zaseban ulaz.
Ovakvi stanovi najčešće se javljaju u višespratnicama, mada ima i vila čiji su vlasnici odlučili da na ovaj način organizuju svoj životni prostor. Iako ih je bilo i u drugim gradovima Srbije, najviše ih nalazimo u Beogradu, pa su tako dobili ime.
Beogradski stan nastao je neposredno nakon Prvog svetskog rata kada se na uskim i dugačkim beogradskim parcelama počelo sa ubrzanom izgradnjom višespratnica. S obzirom na to da su investitori težili da što više iskoriste raspoloživi prostor građevinske parcele, beogradski graditelji imali su težak zadatak da se tome prilagode. Inspirisani primerima iz Berlina s početka XX veka, koncipirali su efikasnu shemu izgradnje stambenih jedinica koje su gledale ne samo prema ulici već i ka unutrašnjim dvorištima. Reprezentativne prostorije zahvatale su uličnu stranu stana, dok su ekonomske gledale ka dvorištu. Najveći broj „beogradskih stanova“ imao je i balkone, zbog kojih su se – nezavisno od njihovih dimenzija – stanovi izdavali za veći novac.
Nastanak beogradskog stana bio je znatnim delom uslovljen i tadašnjom građevinskom regulativom koja je propisivala broj, raspored i sadržaj prostorija u stanu, ali i strogu podelu na stambeni deo u kojem su boravili vlasnici stana, i ekonomski deo u kojem se kretala i živela posluga. Na kraju, arhitektonski planovi bili su uslovljeni i načinom grejanja: u većini stanova bile su postavljene kaljeve peći i retko ko je mogao sebi priuštiti da greje sve prostorije (npr. danju su grejani samo salon i trpezarija), pa je stoga stan morao biti izdeljen na više prostorija sa vratima između.

Idealni tip stana imao je centralnu trpezariju sa obaveznim velikim stolom. Zbog svog položaja trpezarija „beogradskog stana“ opisivana je kao „prohodna“: da bi se došlo do ostalih prostorija moralo se proći kroz nju pa je ona bila mesto susreta, ali i prostorija u kojoj se najčešće boravilo. Njena loša strana bila je ta što je uglavnom bila prilično mračna, okrenuta tek ka unutrašnjem dvorištu ili još nepovoljnijem svetlarniku. Ipak, prednost ovakvog uređenja bila je ta što je oko centralne trpezarije arhitekta mogao lako dodati još neku prostoriju (najčešće spavaću sobu), učinivši time stan većim i skupljim, bez da naruši prvobitnu zamisao organizacije prostora.
Ovakva shema organizacije stana pokazala se prihvatljiva kako investitorima i graditeljima tako i korisnicima te se skoro nepromenjena zadržala u našoj arhitekturi sve do Drugog svetskog rata. Retki su bili pokušaji da se odstupi od ovog načina gradnje. Treba ipak uzeti u obzir da se ova shema postepeno menjala, poprimajući racionalniji oblik: prostorije su postajale manje, zidovi tanji, a umesto salona se pojavljuje, novom dobu primerenija, dnevna soba. Pred sam rat bilo je pokušaja drugačijeg raspoređivanja prostorija u kojem trpezarija više nije bila prohodna prostorija u centru stana, gde su pomoćne prostorije svedene na minimalne dozvoljene dimenzije, a kupatila postavljana ka ulici. Takođe, u nekim stanovima mali balkoni zamenjivani su dubokim
lođama koje su na sebe primale funkciju boravka na otvorenom.
Iako je u novim društvenim okolnostima posleratnog doba beogradski stan iščezao, on će poslužiti kao inspiracija za neka rešenja realizovana između 1960. i 1980. godine, sa velikom razlikom što nije bilo zasebnog ulaza niti zasebnih prostorija za poslugu.
Beogradski stan ostaje jedno od najznačajnijih svedočanstava epohe, njenih društvenih odnosa, načina življenja i razmišljanja, pravi simbol međuratnog perioda. Izgrađen u desetinama hiljada jedinica, beogradski stan nastavlja da oblikuje živote današnjih generacija, sa svim svojim manama i vrlinama.

Malo poznata, prvobitna koncepcija stanova u bloku 30 predviđena za najviše vojne činove JNA (autor: Uroš Martinović, 1977). Iako nikada nije realizovana, jer je za vreme u kome je nastala okarakterisana kao previše ”buržoaska”, značajan je eksperiment oživljavanja ”salonske” koncepcije stana u posleratnim okolnostima. Postojanje odvojenih ulaza, prostora za poslugu u stanu, centralnog prostora za prijem gostiju, itd.

Izvori:

Tačka komunikacije

Centar za stanovanje

Milica Pašić M. Sc. Arch.

http://stansnova.com